تبلیغات
بنیان مرصوص - مبانی تربیتی در صحیفه سجادیه(1)

بنیان مرصوص

قرآن شفای جسم وجان ،غذای روح و روان ، دوای درد های ماست .

 

مبانی تربیتی در صحیفه سجادیه(1)

 

نوشته شده توسط:محمد صادقی

مبانی تربیتی در صحیفه سجادیه(1)
مبانی عبارت از: یک سری ویژگی‏ها و صفات (منفی و مثبت) انسانی که در همه انسان‏ها وجود دارند و اصول تربیتی بر آن‏ها مبتنی می‏باشند.

با مروری بر صحیفه سجادیه به نکاتی بر می‏خوریم که گرچه به شکل دعا از سوی امام بزرگوار به ما رسیده است، ولی به روشنی ویژگی انسان را تبیین نموده و اساس و مبنای اصول تربیتی را ارائه

می‏دهد. با پی‏جویی دعاهای صحیفه سجادیه، به کشف و بررسی مهم‏ترین مبانی تربیتی صحیفه سجادیه از جمله "خود دوستی"، "خدا دوستی"، "کمال خواهی"، "میل به جاودانگی"، "خوف و رجا"، "غفلت"، "دنیا دوستی" و "اختیار"، دست یافتیم. در این مقال، به برخی از مبانی تربیتی اشاره می‏شود.

خود دوستی (حب ذات)

بر اساس این ویژگی مهم، انسان قبل از هر چیز و هر کس، بیش‏تر به خود علاقه‏مند بوده و فطرتا عاشق خود می‏باشد و تمام محبت‏ها و عشق و علاقه‏هایش به دیگران از محبت به خودش سرچشمه می‏گیرد. حتی گرایش و محبتی که به خدا دارد از خود دوستی مایه می‏گیرد. حب ذات اگر کنترل نشود و در جهت صحیح و درستی هدایت نشود، انسان را به نابودی می‏کشاند.

گرچه عنوان دقیق "حب ذات" یا خود دوستی مستقیما در صحیفه سجادیه نیامده است، ولی جلوه‏هایی از آن به‏صورت‏های مختلف در بعضی از دعاها مشاهده می‏شود. از جمله دعای هفتم صحیفه است که حضرت به هنگام کار دشوار و دل آزار یا پیشامدهای سخت یا غم و اندوه، آن را چنین می‏خواند:

ای آن که گره‏های ناگوارایی‏ها به‏وسیله او باز می‏گردد، و ای آن که تندی سختی‏ها به او شکسته می‏شود، و ای آن که رهایی یافتن از گرفتاری‏ها و رفتن به‏سوی آسایش فراخی، از او درخواست می‏گردد.(2)

همچنین دعاهایی که امام علیه‏السلام در آن درخواست رفع فقر و تنگدستی و در مواردی درخواست‏هایی در مورد سعادت، کمال، قدرت، نعمت و... از خداوند دارد، همه ناشی از خود دوستی است و این که انسان همیشه به‏دنبال خوبی‏هاست و از ناراحتی‏ها و سختی‏ها گریزان است، پس این ویژگی امری فطری است و به خودی خود، مطلوب است.

بنابراین، یکی از مهم‏ترین ویژگی‏های انسان که منشأ بروز رفتارهای انسان می‏شود، خود دوستی است. خود دوستی غریزه‏ای است که اگر به آن توجه شود و در مسیر صحیحی قرار داده شود، منشأ عزت‏خواهی، کمال خواهی، سعادت و... می‏شود. اما اگر غریزه خود دوستی به انحراف کشانده شود، روح استکبار و طغیان و سرکشی بر انسان چیره می‏شود و منشأ رفتارهای ناپسندی از قبیل خودپرستی، عجب و غرور، حرص می‏شود.

خداخواهی و خداجویی
این ویژگی در فطرت همه انسان‏ها نهفته است. انسان‏ها حتی کسانی که در پیدا کردن مصداق حقیقی خداوند به اشتباه و انحراف رفته‏اند همیشه به سراغ خدا و پرستش اویند.

حضرت امام سجاد علیه‏السلام در صحیفه سجادیه در نخستین دعا بیانی دارد که به فطرت خداجوی انسان اشاره می‏کند:

به قدرت و توانایی خود آفریدگان را آفرید، و آنان را به اراده و خواست خویش به وجود آورد بی این که از روی مثال و نمونه‏ای باشد، سپس آنان را در راه اراده و خواست خویشتن روان گردانید، و در راه محبت و دوستی به خود بر انگیخت.(3)

امام علیه‏السلام در دعاهای بیست، بیست و یک، بیست و هشت، پنجاه و دعاهای بسیار دیگر،(4) بیاناتی دارند که اشاره به خدا خواهی و خدا جویی انسان به هنگام اضطرار و تنگناها دارد. ایشان در یکی از این دعاها به خداوند عرضه می‏دارد:

بار خدایا مرا چنان قرار ده که هنگام اضطرار به (کمک و یاری) تو (بر دشمن) حمله آورم، و هنگام نیازمندی از تو بخواهم، و هنگام درویشی (یا ذلت و خواری) به‏درگاه تو زاری کنم، و مرا چون بیچاره شوم به یاری خواستن از غیر خود و چون فقیر گردم به فروتنی برای درخواست از غیر خویش و چون بترسم به زاری کردن پیش غیر خود آزمایش مفرما.(5)

هدف امام علیه‏السلام از طرح مفهوم خدا خواهی، که از مبانی تربیتی در اسلام به حساب می‏آید، توجه دادن انسان‏ها به فطرت خداجویشان است، این گرایش، از طریق توجه دادن انسان به خدا، در اصلاح رفتارهای وی تأثیرگذار است. انسان خداجو به‏خاطر فطرت خدا خواهی‏اش همیشه خدا را در نظر دارد و در اثر همین توجه، آلوده به گناه و معصیت خدا نمی‏شود و رفتارهایش با نیت خالص و در جهت تقرب به خدا انجام می‏پذیرد.

دنیا دوستی
یکی دیگر از ویژگی‏های انسان دنیادوستی است. علت این که انسان زندگی دنیا را دوست دارد، علاقه به جاودانگی و نیز علت دیگر، نقد بودن و مشهود بودن کارآیی‏های دنیا در گستره زندگی انسان و بر آوردن نیازهای او است. آن چه از برخی از فرازهای صحیفه به‏دست می‏آید، این است که دنیا و مادیات نباید به صورت ایده‏آل و کمال مطلوب درآید، محبتی که مذموم است این گونه محبت است.

امام سجاد علیه‏السلام در صحیفه سجادیه، بیانات فراوانی در مورد نگرش به دنیا دارد که از مجموع آنها دو نوع نگرش به دست می‏آید: نخست مذمت دنیا دوستی، به‏خاطر زیان‏های آن، نظیر:

و دوستی دنیای پست را که از آنچه (سعادت و نیکبختی که) نزد تو است منع می‏نماید، و از طلبیدن وسیله و دست‏آویز به‏سوی تو باز می‏دارد، و از تقرب و نزدیک شدن به (طاعت) تو غافل و بی‏خبر می‏گرداند، از دلم برکن.(6)

در این فراز امام علیه‏السلام به یکی از مهم‏ترین زیان‏های دنیادوستی که همان جلوگیری از تقرب به خداست، اشاره می‏کند و از این جهت دنیا دوستی را مورد مذمت قرار می‏دهد.

نگرش دوم، درخواست دنیا برای عبادت و بندگی خدا، حضرت امام سجاد علیه‏السلام در این زمینه می‏فرماید:

و مرا از کسب و روزی به‏دست آوردن با رنج بی‏نیاز کن، و بی‏حساب روزی ده، تا از عبادت و بندگی تو برای به‏دست آوردن روزی باز

نمانم، و زیر بار سنگینی زیان‏ها و بدی عواقب کسب نروم.(7)

بنابراین ویژگی دنیادوستی با نگرش‏های مختلف آن، نظیر نگرش مستقل به دنیا یا مقدمه بودن دنیا برای آخرت، از آنجا که منشأ رفتارهایی در انسان می‏شود از قبیل: حرص و آز، در صورت نگرش مستقل به دنیا داشتن و زهد، تلاش برای آباد ساختن آخرت، در صورت نگرش مقدمه بودن دنیا برای آخرت. از این ویژگی انسان به عنوان یک مبنای تربیتی در صحیفه سجادیه بحث می‏شود.

غفلت
یکی دیگر از خصلت‏هایی که دامن‏گیر انسان است، غفلت و فراموشی است. انسان ذاتا به گونه‏ای است که در اثر توجه بیش از حد به اموری از دیگر امور و شئونات باز می‏ماند و غافل می‏شود. این خصلت اگر چه در مواردی شاید تا حدی به نفع او باشد، ولی متأسفانه در بسیاری موارد وجود این ویژگی در انسان موجب انحرافات و از دست دادن فرصت‏ها و سقوط و هلاکت او می‏شود. تا حدی که انسان خدا و خویشتن و اهداف عالیه خویش را فراموش می‏کند. برای این که دنیا و زیبایی‏های فریبنده آن، او را مدهوش می‏کند و قدرت درک و تشخیص را از او می‏گیرد. برای دفع این آسیب و نجات انسان از دام غفلت، در نظام تربیتی صحیفه سجادیه تدابیری اندیشیده شده است.

حضرت امام سجاد علیه‏السلام در دعاهای فراوان و با بیانات مختلف به این ویژگی انسان پرداخته و با بیان موارد و مصادیق غفلت، انسان‏های غفلت زده را بیدار می‏کند. امام علیه‏السلام موارد غفلت را بدین صورت بیان می‏کند: غفلت از خود، غفلت از انجام وظایف و واجبات الهی، غفلت از عالم پس از مرگ، غفلت از وعید، غفلت از نعمت‏ها و از همه مهم‏تر غفلت از خداست. در این زمینه می‏فرماید: و ما را از جانب خود به غفلت و نادانی گرفتار مکن؛ چون ما به‏سوی تو خواهان و از گناهان توبه کننده‏ایم.(8)

با توجه به آنچه گفته شد، امام سجاد علیه‏السلام در صحیفه سجادیه یکی از ویژگی‏ها و صفات مذموم انسان را غفلت معرفی می‏کند. از آنجا که غفلت منشأ امور ناپسندی نظیر خود فراموشی، خدا فراموشی می‏شود، لذا به عنوان یکی از مبانی تربیت در نظام تربیتی صحیفه مورد تأکید و بحث قرار گرفته است.
··· پی‏ نوشت‏ها
  1.برگرفته از: پایان نامه "بررسی نظام تربیتی صحیفه سجادیه"، مقطع کارشناسی ارشد، رشته الهیات و معارف اسلامی، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی رحمه‏الله

2. دعای 7/ بند1

3. دعای 1/ بند3و4

4. دعای 13، 22، 29

5. دعای20/ بند12

6. دعای47/ بند 109

7. دعای20/ بند24

8. دعای34/ بند4